СӘТБАЕВ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ
ТҰРАҚТЫ ДАМУ МАҚСАТТАРЫНА
ҚОСҚАН ҮЛЕСІ

КЕДЕЙЛІККЕ ЖОЛ ЖОҚ

Барлық түрдегі кедейшілікті жою – адамзат алдында тұрған ең үлкен міндеттердің бірі болып қала береді. Десек те, ең төмен кедейшілік жағдайында өмір сүретін адамдардың саны 1990 жылдан 2015 жылға дейін екі еседен аса азайғанымен, көптеген адамдар өздерінің ең негізгі қарапайым қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әлі де болса күресуде. Климаттың өзгеруі, әлемде болып жатқан қақтығыстар және азық-түлік жетіспеушілігі салдарынан туындайтын жаңа қауіптер халықты кедейліктен шығару үшін бұдан да көп нәрсе істеу керектігін білдіреді.
Тұрақты даму саласындағы мақсаттар – кедейліктің барлық түрімен күресуді 2030 жылға қарай аяқтау және оны мүлде жою жөніндегі батыл міндеттеме болып табылады. Бұл дегеніміз – жағдайы ең төмен топтағы тұрғындармен жұмыс жүргізу, негізгі ресурстар мен қызмет түрлерін ұлғайту, сондай-ақ қақтығыстар мен климаттық апаттардан зардап шеккен қауымдастықтарға қолдау көрсету.

АШТЫҚПЕН КҮРЕС

Соңғы екі онжылдықта экономиканың қарқынды өсуі мен ауыл шаруашылығы өнімділігінің артуы арқасында толық тамақтанбайтын адамдардың саны екі есеге жуық қысқарды. Өкінішке орай, аштық пен дұрыс тамақтанбау салдары көптеген елдердің дамуына үлкен кедергі болып отыр.
Тұрақты даму мақсаттары 2030 жылға қарай жер бетіндегі барлық тұрғындарды, әсіресе балаларды жыл бойына жеткілікті құнарлы тағаммен қамтамасыз ету арқылы аштықтың барлық түрлерін жоюға бағытталған. Бұл ауыл шаруашылығын тұрақты дамытуды, орта бизнеспен айналысатын фермерлерді қолдауды және жерге, технология мен нарыққа тең қолжетімділікті қамтамасыз етуді көздейді. Ал ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру үшін, инфрақұрылым мен технологияны инвестициямен қамтамасыз етуге халықаралық ынтымақтастық қарым-қатынас қажет.

МЫҚТЫ ДЕНСАУЛЫҚ ПЕН АМАНШЫЛЫҚ

Мықты денсаулық – тұрақты даму жолындағы маңызды шарттардың бірі болып табылады. Тұрғындарды денсаулық сақтау қызметімен толық қамту – Тұрақты даму мақсаттарының, кедейлікті жоюдың және теңсіздікті қысқартудың ажырамас бөлігі.
Біз өлім мен аурудың бірнеше негізгі себептерімен күресуде айтарлықтай жетістіктерге қол жеткіздік. Қазір адамның өмір сүру ұзақтығы күрт артты, нәрестелер мен ана өлімі төмендеді, біз ВИЧ-пен күресті бағындырдық, ал безгектің салдарынан болатын өлім көрсеткіші екі есеге қысқарды. Десек те, денсаулық сақтау саласында ТДМ-ге қол жеткізу бойынша әлем артта қалып отыр. Теңсіздіктерді жою үшін және барлық тұрғындардың денсаулығы мықты болуына қол жеткізу үшін, адам құқығын қорғауға және гендерлік ерекшеліктерге негізделген көп факторлы әдіс-тәсілдер қажет.

САПАЛЫ БІЛІМ

2000 жылдан бастап жалпыға бірдей бастауыш білім беруде үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Кейбір дамушы елдер аймағында ілгері қарай даму үрдісі кедейлік деңгейі жоғары болуынан, қарулы қақтығыстар мен басқа да төтенше жағдайлар салдарынан байқалмады. Әрине, бұл үрдіс бәрімізді алаңдатады.
Тұрғындардың барлығын инклюзивті және сапалы біліммен қамтамасыз ету –тұрақты түрде дамуға қол жеткізудің ең қуатты және дәлелденген құралдарының бірі білім беру деген сенімді растайды. Сондықтан да бұл мақсат 2030 жылға қарай барлық қыздар мен ұлдар тегін бастауыш және орта білім алуын көздеп отыр. Сондай-ақ ол кәсіптік білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге, гендерлік және әл-ауқат теңсіздіктерін жоюға, жалпыға бірдей жоғары сапалы білім беруді қамтамасыз етуге бағытталған.

ГЕНДЕРЛІК ТЕҢДІК

Әйелдер мен қыздарға қатысты барлық кемсітушіліктерді, зорлық-зомбылықтарды тоқтату – адамның негізгі құқығы ғана емес, сонымен бірге болашақтың тұрақты болуының маңызды шарты болып табылады. Әйелдер мен қыздардың құқықтық мүмкіндіктерін кеңейту экономиканың өсуі мен дамуына ықпал ететіні дәлелденген.
Дегенмен, кейбір аймақтарда теңсіздіктер әлі де болса айтарлықтай сақталып келеді, әйелдер еңбек құқықтарынан ерлермен бірдей жүйелі түрде айырылуда. Сексуалдық зорлық-зомбылық пен қанау, ақысыз күтім жасау мен үй жұмысының тең бөлінбеуі, мемлекеттік қызметке орналасудағы кемсітушіліктің бәрі қоғамның дамуына елеулі кедергілер келтіріп отыр. Сондықтан белсенді көшбасшы әйелдерді көбірек тарту гендерлік теңдікке тезірек қол жеткізуге көмектеседі.

ТАЗА СУ ЖӘНЕ САНИТАРЛЫҚ ЖАҒДАЙ

Дүние жүзіндегі адамдардың 40%-дан астамы су тапшылығынан зардап шегіп отыр, ал ауа температурасы көтерілген сайын, бұл сан да көтерілетіні алаңдатушылық тудырады деп болжануда. Қазірдің өзінде көптеген елдер су тапшылығын барған сайын көбірек бастан кешіруде, ал құрғақшылық пен даланың шөлге айналуы бұл тенденцияларды одан сайын күшейте түсуде. 2050 жылға қарай кем дегенде әрбір төртінші адам тұрақты су тапшылығын сезінетін болады деген болжам бар.
2030 жылға қарай барлық тұрғындарды қауіпсіз және қолжетімді ауыз сумен қамтамасыз ету осыған сәйкес инфрақұрылымға инвестиция салуды, таза санитарлық жағдайды қамтамасыз етуді және гигиенаны дұрыс сақтау ережелерін насихаттауды бізден талап етеді. Сонымен қатар сумен байланысты экожүйелерді қорғау және оларды қалпына келтіру де өте маңызды.
Су тапшылығы мәселесін шешу және су тапшылығынан зардап шегетін адамдардың санын айтарлықтай азайту үшін, экономиканың барлық салаларында суды тиімді пайдалануды айтарлықтай арттыру және тұщы су қорын жинауды тұрақты түрде қамтамасыз ету қажет.

ТАЗА ЖӘНЕ ҚОЛЖЕТІМДІ ЭНЕРГИЯ

2000–2018 жылдар аралығында электр жарығын қолданатын адамдар саны 78 пайыздан 90 пайызға дейін өссе, жарықсыз қалғандар саны 789 миллионға дейін қысқарды. Дегенмен, халық саны өскен сайын, арзан энергияға деген сұраныс та артып, қазбалы кен отынына тәуелді экономика климаттың күрт өзгеруіне әкелуде.
Күн, жел және жылу энергиясына инвестиция салу, еңбек өнімділігін арттыру және тұрғындардың барлығын энергиямен қамтамасыз ету 2030 жылға қарай осы мақсатқа жету үшін өте маңызды болып саналады.
Барлық елдерді таза және тиімді энергиямен қамтамасыз ету үшін инфрақұрылымды кеңейтіп, технологияны жетілдіру экономикалық өсімді арттыруға және қоршаған ортаны жақсартуға ықпал етеді.

ЛАЙЫҚТЫ ЕҢБЕК ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСІМ

2008 жылғы экономикалық дағдарыс пен жаһандық рецессияның ұзаққа созылған әсеріне қарамастан, соңғы 25 жыл ішінде кедейшілік жағдайында өмір сүретін жұмысшылардың саны айтарлықтай қысқарды.
Дегенмен, жаһандық экономика біртіндеп қалпына келсе де, оның өсуі баяулағанын, теңсіздіктің ұлғайғанын және жылдан-жылға көбейіп келе жатқан жұмыс күшін қанағаттандыру үшін жұмыс орындарының жетіспеушілігін көріп отырмыз. Халықаралық еңбек ұйымының мәліметі бойынша, 2015 жылы 204 миллионнан астам адам жұмыссыз қалған.
Тұрақты даму мақсаттары экономиканың тұрақты өсуіне, еңбек өнімділігін арттыруға және технологиялық инновацияларға ықпал етеді. Бұл ретте кәсіпкерлікті ынталандыру және жаңа жұмыс орындарын ашу, сондай-ақ еңбек етуге мәжбүрлеу, адамды құлдықта ұстау мен адам саудасын жоюдың тиімді шаралары басты рөл атқарады. Осы мақсаттарды ескере отырып, 2030 жылға қарай барлық әйелдер мен ерлерді толық және өнімді жұмыспен қамту, лайықты еңбекке қол жеткізу жоспарлануда.

ӨНЕРКӘСІП, ИННОВАЦИЯЛАР ЖӘНЕ ИНФРАҚҰРЫЛЫМ

Инфрақұрылымға инвестициялар салу және инновациялар экономиканың өсуі мен дамуының маңызды факторлары болып табылады. Қазіргі таңда әлем халқының жартысынан астамы қалаларда тұрып жатқандықтан, жалпыға ортақ көлік және жаңартылатын энергия көздері, сондай-ақ жаңа индустриялар мен ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың өсуі маңыздырақ болып отыр.
Технологиялық прогресс сонымен қатар жұмыс орындарын құру және энергия тиімділігін арттыру сияқты экономикалық және экологиялық мәселелердің ұзақ мерзімді шешімдерін табудың кілті болып табылады. Өнеркәсіптің тұрақты салаларын дамытуға жәрдемдесу, ғылыми зерттеулер мен инновацияларға инвестиция салу – бұның бәрі тұрақты дамуға ықпал етудің маңызды жолдары.

ТЕҢСІЗДІКТІ ТӨМЕНДЕТУ

Табыс теңсіздігі жыл сайын артып келеді: ең бай адамдардың 10%-дық үлесіне әлемдік табыстың 40%-ын құрайды, ал ең кедей адамдардың 10%-дық үлесі тек 2–7%-ды ғана құрайды. Осыған орай теңсіздіктің өсуі табысы төмен адамдарға олардың жынысына, нәсіліне немесе этникалық тегіне қарамастан, бәріне бірдей мүмкіндік беретін және экономикалық тұрғыда барлығын бірдей қамтуды қамтамасыз ететін саналы саясатты талап етеді.
Сонымен қатар табыс теңсіздігі жаһандық шешімдерді қажет етеді. Бұл қаржы нарықтары мен институттарын реттеу мен бақылауды жетілдіруді, көмек қажет ететін аймақтарды дамыту үшін тікелей шетелдік инвестицияларды ынталандыруды көздейді. Көші-қон қауіпсіздігіне ықпал ету мен адамдардың ұтқырлығын күшейту де екеуара өсіп келе жатқан алшақтықты жоюдың негізгі кілті болып табылады.

ҚАЛАЛАР МЕН ҚОҒАМДАСТЫҚТАРДЫ ТҰРАҚТЫ ДАМЫТУ

Әлемдегі халықтың жартысынан көбі қалаларда тұрады. Ал 2050 жылға қарай бүкіл адамзаттың үштен екісі – яғни 6,5 миллиард адам қалаларда тұратын болады. Халық санының ұлғаюы мен көші-қонның артуы нәтижесінде қалалар жылдам өсіп келеді, әсіресе дамушы елдердегі мегаполистер тез өсуде, ал қала шетіндегі лашықтарда тұратын қараңғы халық барған сайын қала өмірін айқындай түсуде.
Қала құрылысы мен оның кеңістігін басқару әдістерін айтарлықтай өзгертпейінше, тұрақты даму мүмкін емес. Қалаларды тұрақты ету – мансап пен бизнестің өсуіне мүмкіндіктер жасау, халықты қауіпсіз және қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету және тұрақты қоғам мен нарық орнату дегенді білдіреді. Мұның бәрі өз кезегінде қоғамдық көлікке инвестиция салуды, жасыл қоғамдық кеңістіктерді құруды, қала құрылысын жоспарлау мен басқаруды бірлескен және инклюзивті түрде жақсартуды көздейді.

ЖАУАПТЫ ТҰТЫНУ ЖӘНЕ ӨНДІРІС

Экономиканың өсуіне және тұрақты түрде дамуға қол жеткізу бізден тауарлар мен ресурстарды өндіру және тұтыну тәсілін өзгерту арқылы экологиялық шығындарды шұғыл түрде азайтуды талап етеді. Осы мақсатқа жетудің маңызды міндеттері – ортақ табиғи ресурстарды тиімді басқару, сондай-ақ улы қалдықтар мен табиғатқа зиян келтіретін заттарды кәдеге жарату жолдары болып табылады. Сондай-ақ өнеркәсіп орындарын, кәсіпорындарды және тұтынушыларды өндіріс қалдықтарын қайта өңдеуге және оны азайтуға ынталандыру, 2030 жылға қарай дамушы елдерді неғұрлым тұрақты тұтыну үлгілеріне көшіруді қолдау да өте маңызды.
Дүние жүзі халқының едәуір бөлігі әлі күнге дейін өзінің негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өнімді тым аз тұтынады. Дүние жүзінде жан басына шаққандағы бөлшек сауда мен тұтынушылық деңгейдегі азық-түлік қалдықтарының көлемін екі есе азайту өндіріс пен өнім жеткізу тізбегін тиімдірек құру үшін де маңызды. Бұл азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және ресурстарды үнемдейтін экономикаға көшуге септігін тигізеді.

КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ ҚАТЫСТЫ ЖАСАЛАТЫН ІС-ӘРЕКЕТТЕР

Климат өзгерісінің ауыр зардаптарын бастан кешпеген ешбір ел жоқ шығар. Жаһандық жылыну біздің климаттық жүйемізде ұзақ мерзімді өзгерістерді тудыруда. Егер оған қарсы шұғыл шара қолданбасақ, оның салдары өте қауіпті болары анық.
Климаттық апаттардан келетін орташа жылдық экономикалық шығын жүздеген миллиард долларды құрайды. Ал геофизикалық апаттар адам өміріне қалай әсер ететінін айтпағанның өзінде оның 91%-ы климатқа байланысты болуда, соның нәтижесінде 1998 жылдан 2017 жылға дейін 1,3 миллион адам қаза тауып, 4,4 миллиард адам жарақат алды.
Тұрмыс жағдайы төмен аймақтарға қолдау көрсету осы мақсатқа жетуге ғана емес, басқа да мақсаттарды іске асыруға тікелей ықпал етеді. Бұл іс-әрекеттер апат қаупін азайту, табиғи ресурстарды тұрақты басқару және адам қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған күштік жұмыстармен қатар жүргізілуі керек.

СУ АСТЫНДАҒЫ ӨМІР

Мұхиттар, оның температурасы, химиялық құрамы, ағыстары және тіршілік –адамзат тірлігі үшін Жерді қолайлы ететін жаһандық жүйелердің қозғаушы күші болып табылады. Бұл өмірлік маңызы бар ресурстарды біздің қалай басқаратынымыз бүкіл адамзат үшін және климаттың өзгеруі әсеріне қарсы тұру үшін өте маңызды.
Үш миллиардтан астам адам жер бетінде өмір сүруі үшін теңіз бен оның жағалауындағы биоәртүрлілікке тәуелді. Алайда бүгінде біз дүние жүзіндегі балық қорының 30%-ы шамадан тыс пайдаланылып, олар тұрақты өнім бере алатын деңгейден де төмендегенін көріп отырмыз.
Сонымен қатар адамдар шығаратын көмірқышқыл газының шамамен 30%-ын мұхиттар сіңіреді, сөйтіп мұхиттың қышқылдануы мен теңіздің ластануының қорқынышты деңгейге жеткенін байқап отырмыз: мұхит суының әрбір шаршы километрінде орташа есеппен 13 000 дана пластик қалдықтарын кездестіруге болады.
Тұрақты даму мақсаттары теңіз және оның жағалауындағы экожүйелерді ластанудан сақтауды тұрақты түрде басқаруға және қорғауға, сондай-ақ мұхиттың қышқылдану салдарымен күресуге бағытталған. Мұхит ресурстарын қорғау мен басқаруды халықаралық құқыққа негізделе отырып күшейту біздің әлем алдында тұрған кейбір проблемаларды жеңілдетуге көмектеседі.

ЖЕРДЕГІ ӨМІР

Адам өмірінің құрлыққа тәуелділігі мұхиттан да кем емес. Өсімдіктер әлемі адам рационының 80%-ын қамтамасыз етеді, сондықтан да біз ауыл шаруашылығына маңызды экономикалық ресурс ретінде сүйенеміз. Ормандар жер бетінің 30%-ын алып жатыр, орман миллиондаған тіршілік түрлерінің өмір сүру ортасы және таза ауа мен судың маңызды көзі болып табылады, сонымен қатар орман климаттың өзгеруімен күресуде маңызды рөл атқарады.
Жердің 15%-ы қорғаныста болғанымен, биологиялық әртүрлілік пен ормандарға әлі де қауіп төніп тұр. Жануарлар мен өсімдіктердің 7 мыңға жуық түрі заңсыз түрде сатылымға түсуде. Жануарлар дүниесінің заңсыз сатылуы биологиялық әртүрлілікті жойып қана қоймайды, сонымен қатар табиғатқа қауіптілік төндіреді, қақтығыстарды өршітіп, сыбайлас жемқорлыққа жол береді.
Сондықтан да тіршіліктің жаратылу ортасы мен бәріміздің ортақ мұрамыздың бір бөлігі болып табылатын биоәртүрліліктің жоғалуын азайту үшін, жаһандық азық-түлік пен су қауіпсіздігін қолдайтын, климаттың өзгеруін жеңілдететін және бейбітшілік пен қауіпсіздікті ілгерілететін шұғыл шаралар қабылдау қажет.

БЕЙБІТШІЛІК, ӘДІЛЕТТІЛІК ЖӘНЕ МЫҚТЫ ИНСТИТУТТАР

Заң үстемдігіне негізделген бейбітшілік, тұрақтылық, адам құқықтарын сақтау және тиімді басқару болмайынша, тұрақты дамуға үміт арта алмаймыз. Дегенмен де біздің әлем барған сайын екіге бөлініп келеді. Кейбір аймақтарда бейбітшілік, қауіпсіздік орын алып, ел барынша өркендеп келе жатса, басқа аймақтарда қақтығыстар мен зорлық-зомбылықтың шексіз түрлері орын алуда. Бұның шешімі жоқ емес және оны дереу шешу керек.
Қарулы қақтығыстар мен зорлық-зомбылық, қауіптіліктің төнуі елдің дамуына, экономикалық өсуіне керісінше әсер етуде, мұндай көрініс көбінесе өскелең ұрпақтың бойында сақталып қалатын наразылықтарға әкеледі. Сексуалдық зорлық-зомбылық, қылмыс, қанау-тонау және азаптау қақтығыстар орын алған жерде немесе заң үстемдігі жүрмейтін жағдайда жиі кездеседі, сондықтан да әр ел қауіп-қатер төнген адамдарды қорғау үшін дереу іс-шара қабылдауы керек.
Тұрақты даму мақсаттары зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін айтарлықтай азайтуға және қақтығыстарды тоқтату мен қауіпсіздікті арттыру үшін үкіметтермен және қауымдастықтармен жұмыс істеуге бағытталған. Бұл үдерісте заң үстемдігі мен адам құқықтарын қамтамасыз ету, сондай-ақ заңсыз келіп жатқан қарулар ағынын азайту және дамушы елдердің жаһандық басқару институттарына қатысуын арттыру басты рөл атқарады.

МАҚСАТҚА ЖЕТУ ЖОЛЫНДАҒЫ СЕРІКТЕСТІК

Тұрақты даму мақсаттары тек жаһандық тығыз серіктестік пен ынтымақтастық қарым-қатынас жасау арқылы ғана жүзеге асады. Көптеген елдер сонымен қатар даму мақсатында өсімді ұлғайту мен сауданы ынталандыру үшін де ресми көмекке мұқтаж.
Қазір әлем бұрынғыдан да тығыз байланыста. Технологиялар мен жаңа білімдерге деген қолжетімділікті жақсарту – идеялар алмасудың және инновацияларды ынталандырудың маңызды әдісі болып табылады. Дамушы елдерге қарыздарын басқаруға көмектесетін саясатты үйлестіру, сондай-ақ баяу дамитын елдерге инвестиция салуды жеңілдету тұрақты өсу мен даму үшін өте маңызды.
Халықаралық сауданы жеңілдету және дамушы елдерге олардың экспортын ұлғайтуға көмектесу – бұл ережелерге негізделген және әмбебап, әділ сауда жүйесін құрудың бір бөлігі, ол әділ және ашық, әрі барлығына пайдалы болады.